دانشگاه كمبريج ( مترجم : يعقوب آژند )
52
تاريخ ايران ( دوره صفويان ) ( فارسي )
در ايالات عواقب و بازتابهايى داشت و طبيعتا با سقوط گروه شكستخورده ، امير پيروزمند درصدد برمىآيد تا افراد قبيله خود و يا اعضاى گروههاى قبيله متحد را به مناصب مهم دربارى و ايالتى بركشد . اين فرآيند خصومتهاى بيشمارى بدنبال داشت . بركنارى حسين خان و بيرون رفتن او از صحنه ، نشانگر نقطه عطفى در اين تحول است . حال ديگر شاه جوان مىدانست كه از امراى تركمان خود بايد چه انتظارى داشته باشد و در حصول نتايج مطلوب لحظهاى درنگ نكند . او با تفويض فرماندهى افراد شاملو نه ، به يكى از امراى آن قبيله بلكه به برادرش بهرام ميرزا و انتصاب يك نفر ايرانى به منصب وكيلى خويش ، اختصاصى بودن مناصبى را كه پيشتر بر عهدهء امراى قزلباش بود ناديده گرفت . آن ايرانى قاضى جهان قزوينى بود كه سالها قبل اين منصب را در اختيار داشت . عجالتا مخاطرات عظيمى كه درنتيجهء جاهطلبىها و دسيسهچينىهاى امراى قزلباش تاج و تخت و امپراتورى را تهديد مىكرد ، تحت كنترل آمده بود ، ولى كاملا از بين نرفته بود . اين مخاطرات گاهگاهى با ميزان متفاوتى از تهديد چهره مىنمود . تهديد پنهان و پوشيده همان بود كه در زمان شاه اسماعيل هم وجود داشت . ولى طهماسپ توانست از 940 / 1533 به بعد اقتدار خود را به مدت چهل سال اعمال كند . تا اينكه شورشى ديگر و تازهتر و تا حدودى به وسعت شورشى كه در آغاز ، سلطنت او را به تهديد كشانده بود ، بارديگر امپراتورى را لرزاند . خرابيهاى برخاسته از درگيرى بين قزلباشان تأثير ناگوار در اوضاع سياسى خارجى امپراتورى صفوى نداشت . خطر ازبكان كه سلطنت شاه اسماعيل را براى مدتى طولانى فروگرفت ، گريبانگير فرزند او نيز شد . اين خطر در پنج هجوم جداگانه سامان يافت و نخستين هجوم در سال جلوس طهماسپ روى داد . بعيد است كه اين حملهء نخستين براى فتح خراسان بوده باشد . گرچه با استفاده از نيروئى پرتوان انجام گرفت و يورشى نبود كه فقط براى غارت و چپاول باشد و مخصوصا كه اين هجوم در محاصره طولانى ولى بىنتيجه هرات به اوج خود رسيد . از سوى ديگر ، اين قصد و نيّت كه ما پيشتر درخصوص ازبكان برنگريستيم ، از تهاجمات بعدى آنها كاملا آشكار است و موجب شده كه يكى از نويسندگان معاصر ، درگيريهاى ايرانيان و ازبكان را در بين سالهاى 930 / 1524 و 947 / 1540 « جدال بر سر خراسان » بنامد « 1 » دانسته نيست كه تصميم براى حمله نخستين ازبكان درپى وقايعى بوده است كه پس از جلوس طهماسپ در دربار ايران رخ داده ، چون شواهد و وثائق منابع متناقض است و بعضى ظهور اين منازعات را پيش از مرگ اسماعيل نوشتهاند ؛ ولى
--> ( 1 ) - عنوان تز ديكسن : شاه طهماسب و ازبكان ( جدال بر سر خراسان با عبيدخان ) نام دارد .